ემანუელ ლამბარდოსის მიერ ხელმოწერილი და 1603 წლით დათარიღებული „ნოლი მე ტანგერე“, რომელიც ამჟამად დუბროვნიკის სერბეთის მართლმადიდებლური ეკლესიის თემის ხატების მუზეუმშია დაცული, კრეტული მხატვრობის მომწიფებულ ფაზას მიეკუთვნება, რომელიც მეჩვიდმეტე საუკუნის დასაწყისია. სამეცნიერო ლიტერატურაში დუბროვნიკის ხატი კონკრეტულად ლამბარდოსის სახელით და 1603 წლით არის მოხსენიებული. თემა მომდინარეობს იოანეს სახარებიდან 20:15–17: მარიამ მაგდალინელი, რომელიც ცარიელი საფლავის გარეთ დგას, თავდაპირველად აღმდგარი ქრისტე მებაღედ აღიქვამს; ამოცნობა მაშინ ხდება, როდესაც ის მას სახელით მიმართავს და შეხვედრა აღინიშნება სიტყვებით „Μή μου ἅπτου“, რაც ლათინურად ჩვეულებრივ ითარგმნება როგორც „ნოლი მე ტანგერე“. ხატი ამ ურთიერთობას ორ მთავარ ფიგურად აკონცენტრირებს: საფლავი, იშვიათი პეიზაჟი და წარწერების ველი.
ამ ეკონომიის ფარგლებში, მოძრაობა ფრთხილად არის გაზომილი. ქრისტე დგას მარჯვნივ, მაღალი და ოდნავ დახრილი მარიამისკენ, ხოლო მარიამის მარცხნივ მუხლებზეა დაჩოქილი და ორივე ხელით წინ იწვდის. მათ შორის ვიწრო ინტერვალია, რომელიც თხრობის ძალის დიდ ნაწილს ატარებს. ჟესტსა და მანძილს შორის ურთიერთობა უჩვეულოდ ზუსტია: მარიამი წინ მიიწევს, ქრისტე მას აღიარებს, თუმცა მისი დაშვებული მარჯვენა ხელი განსაზღვრავს მათ სხეულებს შორის დარჩენილ სივრცეს. ამ შეხვედრის გარშემო ლამბარდოსი ინარჩუნებს ოქროსფერ საფუძველს და ძლიერ ხაზოვან ორგანიზაციას, რომელიც ასოცირდება ბიზანტიურ ტრადიციასთან, ხოლო პოზის, ლანდშაფტის დეტალებისა და ადამიანის რეაქციის უფრო თავისუფალი მიდგომა ვენეციური კრეტის უფრო ფართო ვიზუალურ კულტურას მიეკუთვნება. საგნის მსგავსი კრეტული დამუშავება ასევე აერთიანებს ბიზანტიურ კონვენციებს დასავლურ ელემენტებთან.
კომპოზიცია და ცარიელი საფლავი
კომპოზიცია დიაგონალურად მაღლა დგას დაჩოქილი მაგდალინელიდან მდგომ ქრისტემდე. მარიამი ქვედა მარცხენა წინა პლანზეა გამოსახული, მისი ფართო წითელი მოსასხამი მიწაზეა გაშლილი და მის ფიგურას მნიშვნელოვან ვიზუალურ წონას სძენს. ქრისტე, რომელიც უფრო მაღლა და მარჯვნივაა განთავსებული, წაგრძელებულია მისი სამოსის თითქმის ვერტიკალური ვარდნით. მათი განსხვავებული დონეები შეზღუდულ არასტაბილურობას ქმნის: სცენა დაბალანსებულია, თუმცა მისი ბალანსი დამოკიდებულია საპირისპირო მიმართულებებზე, მარიამის მზერისა და ხელების ზემოთ მოძრაობაზე ქრისტეს ქვემოთ მიმართული მზერისა და გაფართოებული ხელის წინააღმდეგ.
ზედა მარცხენა კუთხეში, საფლავის ბნელი ღრუს გარშემო იშლება დაკბილული ოხრისფერი კლდეები. გამოქვაბულიდან წინ წამოწეულია მართკუთხა სარკოფაგი, რომლის შიგნითაც თეთრი სამარხი ჩანს. კონტრასტი მკვეთრია - შავი ჩაღრმავება, თეთრი სელი, საფლავის წითელ-ყავისფერი კიდე - ამიტომ ქრისტეს სხეულის არარსებობა წარწერის წაკითხვამდე იკითხება. საფლავსა და ფიგურებს შორის იზრდება თხელი ხე არასწორი ტოტებითა და პატარა ფოთლებით. მისი ტანი აწევისას იხრება და ოქროს ველს ორგანული ხაზით წყვეტს, რომელიც საკმაოდ განსხვავდება ახლომდებარე კუთხოვანი მთის ფორმებისგან.
მიწა, რომელიც ზომიერი, მაგრამ დაკვირვებულია, თავად პატარა მცენარეებს, ყვავილებსა და მუქ ყვავილებს ფანტავს ღია მწვანე მიწაზე, განსაკუთრებით ქრისტეს ტერფების გარშემო და ქვედა კიდის გასწვრივ. ასეთი დეტალები კულტივირებული ბუნების მოკრძალებულ შეგრძნებას შეაქვს მხატვრულ სივრცეში, რომელსაც კვლავ ოქროსფერი ნიადაგი მართავს. უწყვეტი ატმოსფერული დისტანცია არ არის ცდილი. კლდე, ხე, საფლავი, ბალახი და ფიგურები თანმიმდევრულ ზონებს იკავებენ შეკუმშული სიღრმით, მათი ფარდობითი მასშტაბი და გადაფარვა საკმარისია გარემოს დასადგენად.
ზედა კიდეზე წითელი სატიტულო წარწერა აღნიშნავს მაცხოვრის გამოჩენას მარიამ მაგდალინელისთვის აღდგომის შემდეგ. შეხვედრაზე დამატებითი ბერძნული წარწერებია ჩაქსოვილი. ქრისტეს კითხვა: „ქალო, რატომ ტირი? ვის ეძებ?“, მარიამის პასუხი, სახელი „მარიამი“ და „რაბონი“ ოქროს ველს აქტიურ ტექსტურ ზედაპირად აქცევს. ასეთი სახარებისეული დიალოგი დამახასიათებელია „ნოლი მე ტანგერეს“ კრეტული ვერსიებისთვის, რომლებშიც წარწერები შეიძლება ქრისტესა და მარიამს შორის საუბრის მნიშვნელოვან ნაწილებს ასახავს . სიტყვა და ჟესტი ერთად ვითარდება, დახატული დიალოგი იმავე სივრცეს იკავებს, რომლის მეშვეობითაც ფიგურები იყურებიან და აღწევენ.
აღმდგარი ქრისტე: ჟესტი, დრაპერია და ხატოვანი ავტორიტეტი
ახლო მანძილიდან დანახული ქრისტეს ფიგურა კონტროლირებად ხაზოვან ენერგიაზეა დამოკიდებული. მისი თავი მარიამისკენაა დახრილი, რომელიც ჯვარცმისებრი ჰალოთი არის შემოსაზღვრული, რომლის დახვეწილი კონტურებიც ოქროსფერ ფონზე მკაფიოდ ჩანს. მუქი თმა გლუვ, განმეორებად ზოლებადაა განლაგებული, სახე კი თბილი ყავისფერი ხორცის ტონებით, ვიწრო ხაზგასმით და მკვეთრად აღწერილი ნაკვთებით არის აგებული. მზერა დაბლაა მიმართული. ის მის ქვემოთ თხრობას ხვდება სამი მეოთხედის წარმოდგენის საზეიმო ხასიათის დარღვევის გარეშე.
მისი სამოსი განსაკუთრებით მკვრივია. ნარინჯისფერ-წითელი ტუნიკა და მოსასხამი გრძელ ნაკეცებად არის ჩამოყალიბებული, რომლებიც ფერმკრთალი, თითქმის მეტალისფერი აქცენტებით არის გამოკვეთილი, ზოგი პარალელურად არის განლაგებული, ზოგი კი კუთხოვან გროვებად იყოფა ტანის, იდაყვის და მუხლების გარშემო. ეს ხაზოვანი აქცენტები ერთდროულად ასწორებს და აცოცხლებს ფარდას. მარცხენა ხელში ქრისტეს უჭირავს დახვეული გრაგნილი; მარჯვენა ხელი მარიამისკენ ეშვება, ხელი გაშლილი და მოდუნებული აქვს, მისი მდებარეობა განსაზღვრავს სათაურში განსახიერებულ აკრძალვას.
ფიგურა ასევე ასახავს კრეტული მხატვრობისთვის ვენეციის მმართველობის დროს დამახასიათებელ სტილისტურ თანაარსებობას. ბიზანტიური კონვენციები სტრუქტურულად გადამწყვეტი რჩება - ოქროსფერი ფონი, ჰალო, წარწერები, ხაზოვანი დრაპერია და იერარქიული სიცხადე - მაშინ როდესაც მბრუნავი სხეული და ორ პროტაგონისტს შორის უფრო მგრძნობიარე ურთიერთობა ფიზიკური მოქმედებისა და ფსიქოლოგიური გაცვლისადმი გაზრდილ ინტერესს ავლენს. „ნოლი მე ტანგერეს“ კრეტული წარმოდგენები პოპულარული დარჩა მეჩვიდმეტე საუკუნემდე და შემორჩენილი ნიმუშები აჩვენებს დამკვიდრებულ ბიზანტიურ ფერწერულ ფორმებსა და რენესანსის დროინდელ მოტივებს შორის მდგრად კონტაქტს.
მარიამ მაგდალინელი: ვედრება, ამოცნობა და შეღებვა
უფრო ფართო კონტურებითა და ემოციურად უფრო გამოკვეთილი მარიამ მაგდალინელი ქრისტეს საპირწონეს წარმოადგენს. ის ღრმად მუხლებზეა დაჩოქილი, სხეული თითქმის მთლიანად დაფარულია გაჯერებული წითელი მოსასხამით, რომლის ფართო ზედაპირს მხოლოდ რამდენიმე გრძელი, დახვეული ხაზი წყვეტს. მის ქვეშ მუქი სახელოები და ღია ფერის ქსოვილის ვიწრო ზოლი ჩანს. მისი ორივე ხელი პარალელურად არის გაშლილი ქრისტესკენ, ხელისგულები ოდნავ ზემოთ არის მიმართული, რაც ხატის ქვედა ცენტრში განმეორებით ჰორიზონტალურ მოძრაობას ქმნის.
მისი დაუფარავი თმა არანაკლებ მნიშვნელოვანია. გრძელი მოწითალო-ყავისფერი კულულები მკვრივ ტალღებად ეშვება მხრებსა და მკერდზე, რაც არბილებს კომპოზიციას, რომელშიც დომინირებს კუთხოვანი კლდეები, მაგრად კიდეებიანი ნაკეცები და სწორი წარწერები. სახე მკვეთრად ზემოთაა მიმართული, წაგრძელებული ცხვირით, თაღოვანი წარბებით და ქრისტეზე მიპყრობილი თვალებით. მარიამ მაგდალინელის დაუფარავი, ჩამოშვებული თმა ასევე გვხვდება თემის სხვა კრეტულ ვერსიებში და სამეცნიერო ნაშრომებში დაკავშირებულია ვენეციის კრეტაზე გავრცელებულ დასავლურ რენესანსის პროტოტიპებთან. დეტალებში ემოციური გაცვლა კონცენტრირებულია ფორმების მცირე ჯგუფში: აწეული მზერა, გაშლილი ტუჩები, გაშლილი ხელები, სახელი „რაბონი“ ახლოს.
ყველაზე დიდი ინტენსივობის ამ მომენტშიც კი, ფიგურებს შორის სივრცითი გამიჯვნა ხელუხლებელი რჩება. მარიამი ქვედა ველს წითლად ავსებს; ქრისტე ზედა ზონას ნარინჯისფერ და ოქროსფერ ფერებში იკავებს; მათ შორის ღია ოქროსფერი ფონი და ქვევით მიმართული ჟესტი ვიზუალურ პაუზას ინარჩუნებს. მარიამის უკან ცარიელი საფლავი კვლავ ერევა სცენაში, მისი თეთრი ტილოები მის მხარზე ჩანს, ამიტომ ცოცხალი ქრისტეს ამოცნობა ვიზუალურად დაკავშირებული რჩება დაცარიელებული საფლავის მტკიცებულებასთან.
ლამბარდოსისთვის, რომელიც დაახლოებით 1600 წელს კრეტულ სკოლაში მუშაობდა, თემა წმინდა ნარატივსა და ადამიანურ რეაქციას შორის უჩვეულოდ პირდაპირ შეხვედრას სთავაზობდა. მისი დოკუმენტირებული მოღვაწეობა იმ პერიოდს მიეკუთვნება, როდესაც კრეტელი ხატმწერები ინარჩუნებდნენ დამკვიდრებულ მართლმადიდებლურ იკონოგრაფიულ ტრადიციებს, ვენეციურ სამყაროსთან ინტენსიური მხატვრული გაცვლის ფონზე მუშაობდნენ. ხატი მოვლენას პოსტბიზანტიური მხატვრობის ფორმალურ დისციპლინაში ინახავს, თუმცა მცირე გადახრებს შესამჩნევი წონა აქვთ: ფიგურებს შორის მოხრილი ხე, მიწაზე მიმოფანტული ყვავილები, მარიამის ხელები რამდენიმე სანტიმეტრით წინ წაწეული, ქრისტეს თითები მათ ზემოთ დაშვებული.